Chełmce

Chełmce, podobnie jak Chełm czy Chełmno, zawdzięczają swoją nazwę staropolskiemu określeniu wzgórza. Góra na której wznosi się wieś liczy sobie 117,9 m n.p.m..

O dawności osadnictwa w Chełmcach świadczą liczne znaleziska archeologiczne odkryte na terenie miejscowości. Odnaleziono tutaj m.in. glinianą figurkę w kształcie kobiety czy 12 brakteatów przedstawiających biskupa gnieźnieńskiego połączonych łańcuszkiem. Natrafiono także na wykopaliska z kultury amfor kulistych (3100-2600 r. p.n.e.).

Stanisław Kozierowski utożsamia Chełmce, raczej słusznie, z występującą w bulli gnieźnieńskiej z 1136 roku wsią Cholm. Później miejscowość odnajdujemy dopiero w dokumentach z XIII wieku. Występuje ona pod różnym mianem – Chelmen, Chelmiecz, Chelmec. Warto przytoczyć zwłaszcza jeden z tych dokumentów, stworzony przez kancelarię księcia Kazimierza Kujawskiego w 1233 roku w Kruszwicy:

“Kazimierz książę kujawski, oświadcza, że przywrócił biskupowi kujawskiemu Michałowi oraz kościołom Najświętszej Marii Panny i św. Piotra wieś Chełmce (Helmci), którą tenże biskup nabył za 110 grzywien od synów Sasina, a ci przedtem za 100 grzywien od dostojnego Oltona.  Jakkolwiek obie transakcje zostały uzgodnione z wystawcą dokumentu i jego ojcem, księciem Konradem, żona drugiego a matka pierwszego (księżna Agafia) kilkakrotnie usuwała biskupa z tejże posiadłości. Księciu Kazimierzowi udało się z czasem przejąć dla siebie z rąk matki owe Chełmce, a następnie przekazać je wspomnianemu biskupowi” (1233, Kruszwica)

W innym dokumencie zachowała się wzmianka, że wieś początkowo była własnością księcia Bolesława (zapewne chodzi tutaj o brata Kazimierza, ale nie można też wykluczyć syna Mieszka III). Następnie zostaje ona przekazana w ręce prywatne. Zarządzają nią przedstawiciele rodu Awdańców, a później Powałów – najpierw Olton, a później synowie Sasina, którzy sprzedają ją biskupowi włocławskiemu Michałowi (1222-1252). Cytowany powyżej fragment potwierdza ten fakt.

W połowie XIII wieku  archidiakon kruszwicki Paweł (zm. przed 1250) nadaje część wsi – dzisiejsze Chełmiczki  kościołowi kruszwickiemu. Nadanie kanonika zostaje potwierdzone przez jego brata Czesława. Natomiast pretensje do nadania ma jego syn Przybysław, mający część Chełmiczek. W 1268 r. wdowa po nim także zgłasza protest.

Od średniowiecza wieś dzieliła się na Chełmce Wielkie będące w rękach biskupa i Chełmce Małe (Chełmiczki) należące do kapituły kolegiackiej.

Przynajmniej od XVI wieku we wsi działała szkoła parafialna. Mieszkańcy wsi zajmowali się uprawą zboża i wyrębem drewna. W 1557 r. mieszkańcy płacili podatek od 40,5 łana ziemi tj. 648 ha; a Chełmiczek od 10 łanów tj. 160 ha; płacono m.in. czynszowe koguty, stacyjne (stanne). W Chełmcach znajdowały się w tym czasie także dwie karczmy (1598 r.) Wieś była także punktem zbiorczym, gdzie sprowadzano słód z dóbr biskupich.

W 1639 roku wieś miała 223 mieszkańców. Wieś stosunkowo bez szwanku wyszła z niszczącej kraj wojny północnej. Jak podaje wzmianka z 1720 podczas przeprowadzanej w miejscowej parafii misji “słuchaczów było mnóstwo, komunikujących do tysiąca”.

Interesujące jest także to, że na początku XVIII wieku wieś bywała „stolicą Kujaw”. Mianowicie kilkukrotnie odbyły się w niej sejmiki województw kujawskich (zwyczajowo miały one miejsce w Radziejowie). W XVIII wieku dochody z dziesięciny ze wsi Chełmce stanowiły element budżetu seminarium duchownego we Włocławku.

Pierwsza wzmianka o parafii w Chełmcach pochodzi z roku 1257, gdy odwiedza ją biskup włocławski Wolimir (proboszczem był wtedy Wenceslaus). W 1295 r. po raz kolejny wzmiankowany jest miejscowy proboszcz. Informacja z wieku XV podaje, że już w tym czasie kościół pw. św. Katarzyny był określany mianem wiekowego. Oprócz ołtarza z patronką, znajdowały się także ołtarze św. Rocha i św. Wawrzyńca.  

Do 1818 roku była to diecezja włocławska, dekanat radziejowski. W tej samej postaci przetrwał zapewne aż do czerwca 1842, gdy ks. Benon Pawlikowski rozpoczęła się budowa współczesnej świątyni (ukończonej w grudniu 1843 roku).

Wbrew pozorom, rozbiory Polski przyczyniły się do rozwoju Chełmc. Wieś zyskała na znaczeniu za sprawą strategicznego położenia. Co prawda, wraz z zaborami pojawiły się we wsi posterunki graniczne, ale jednak sama granica była raczej szansą od losu, a nie przeszkodą.

Chełmce stały się areną ciekawych wydarzeń w roku 1863. 1 czerwca o godz. 2:00 w pobliskich Płowkach doszło do potyczki w ramach powstania styczniowego. 40-osobowy oddział Władysława Raczkowskiego rozbił Rosjan strzegących dostępu do granicy.  Pokonani salwowali się ucieczką do Chełmc, gdzie zostali zakwaterowani zgodnie z postanowieniami konwencja Alvenslebena. Zachowała się także informacja o mieszkającym w Chełmcach Andrzeju Kotasie, który współpracując z Michałem Haberem z Woli Wapowskiej parał się przemytem broni dla powstańców. Zapewne takich przypadków było w Chełmcach więcej.

W XIX wieku wieś przeżywała gwałtowny rozwój. W latach 30. XIX w. (1831 r.) Chełmce mają 330 osób. Pod koniec stulecia (w 1880 r.) miały 49 domów i 543 mieszkańców (475 katolików, 53 ewangelików, 15 żydów). Z kolei wydzielona z gruntów Chełmc kolonia Morgi liczyła sobie 18 domów i 145 mieszkańców (90 ewangelików, 52 katolików i 3 żydów). Mimo istnienia we wsi szkoły w Chełmcach było 164, a w kolonii 22 analfabetów. Jeszcze w XIX w. wieś została wyposażona w bruk, a na polach przeprowadzono meliorację.

W 1893 roku we wsi powstaje 3-kilometrowy odcinek kolejki cukrowniczej Chełmce – Chełmce-Waga ( istnieje do ok. 1985 r.).

Ważną rolę pod koniec stulecia odgrywała postać ks. Kaspra Kaczmarka (1887-1900), który zajmował się pracą organiczną na terenie parafii. Ksiądz był jednym z inicjatorów powołania do życia Banku Ludowego w Kruszwicy, który posiadał swój oddział także w miejscowości od 1891 roku.

Życie społeczne wsi było prężne za sprawą licznych organizacji. Najdłużej działało miejscowe Kółko Rolnicze powołane do życia już w roku 1868 przez Alfonsa Moszczeńskiego (prezes do 1890). Towarzystwo Śpiewu Kościelnego (w okresie międzywojennym zwane Lutnią) narodziło się w roku 1895 roku. 1915 rok to z kolei początki miejscowej OSP. W 1919 roku powołano do życia Kółko Włościanek. Na jego czele stały m.in. Trzcińska z Gocanówka (jej mąż Edward przewodniczył kółku rolniczemu, Anna Adamczyk (1936-39). Działało też Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, Towarzystwo Przemysłowe oraz oddział Towarzystwa Powstańców i Wojaków (po 1922 roku).

W samej wsi powstanie wielkopolskie przebiegało spokojnie. Już 3 stycznia mieszkańcy dokonali rozbrojenia miejscowego posterunku granicznego. W walkach na froncie północnym polegli jednak Jan Gralak i Jan Kujawa, których pochowano na tutejszym cmentarzu. We wsi urodził się także Edmund Bartkowski (1894-1939) – dowódca powstania w Nakle nad Notecią, uczestnik wojny bolszewickiej, poległy w czasie kampanii wrześniowej pod Kowlem.

W okresie międzywojennym liczba ludności wynosiła 545 osób. Największym gospodarzem był Walenty Mielcarek (50 ha). Usługami parali się akuszerka Bolałkowska, krawcy E. Błaszak, J. Schneider; młynarze Kaczmarski (młyn motorowy) i Stanisław Markiewicz; zakład mleczarski prowadził J. Olkiewicz (od 1929 r.), kowalem był W. Walczykiewicz, kołodziejem K. Andryszak, murarzami Olejnik i Ziółkowski, rzeźnikiem M. Skaza, stolarzem P. Abramowski, szewcem A. Reimer. Były także restauracje M. Kotasa i A. Moerike, sklep kolonialny A. Borys, Z. Sulskiej, sklep spółki z o. o. Piast oraz sklep z towarami różnymi  A. Karczewskiego, piekarnia J. Kotasa oraz bank i kasa pożyczkowo-oszczędnościowa. We wsi działała również szkoła gospodarstwa wiejskiego.

Wybitną postacią okresu międzywojennego był ks. Antoni Ludwiczak (1878-1942). Wymienienie jego dokonań wiele mówi o postaci. Ksiądz Ludwiczak to współtwórca Towarzystwa Tomasza Zana, działacz Towarzystwa Czytelni Ludowych i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, poseł na sejm czy też przewodniczący Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego. Największym dokonaniem kapłana było założenie pierwszego w Polsce uniwersytetu ludowego w Dalkach koło Gniezna. W Chełmcach ks. Ludwiczak został proboszczem w roku 1938. W 1939 roku aresztowało go gestapo. Następnie był więziony w obozach koncentracyjnych w Stutthoff, Sachsenhausen i Dachau. Zginął w komorze gazowej w Hartheim.

c. d. n.

Reklamy